Afërdita Veveçka Priftaj – fizikantja shqiptare që ia kushtoi jetën shkencës dhe nanoteknologjisë

Afërdita Veveçka Priftaj (1948–2017) ishte fizikante, profesore dhe akademike shqiptare, një prej emrave të rëndësishëm të shkencës shqiptare në fushën e fizikës së materialeve, nanomaterialeve dhe nanoteknologjisë.

Ajo i përkiste një brezi shkencëtarësh që e ndërtuan karrierën në një periudhë kur kërkimi shkencor shqiptar kishte mundësi shumë më të kufizuara për bashkëpunim ndërkombëtar. Megjithatë, Veveçka arriti të krijojë lidhje me universitete dhe institucione kërkimore në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara, duke e vendosur punën e saj në një kontekst ndërkombëtar.

Nga Berati drejt fizikës

Afërdita Veveçka lindi më 21 janar 1948 në Berat, në një familje intelektuale.

Në vitin 1970 përfundoi studimet pesëvjeçare në degën e fizikës në Fakultetin e Shkencave të Natyrës të Universitetit të Tiranës. Pas diplomimit filloi punën si pedagoge pranë këtij fakulteti, duke nisur një karrierë që do të zgjaste për dekada.

Interesi i saj nuk u kufizua vetëm te mësimdhënia. Ajo iu përkushtua edhe kërkimit shkencor, veçanërisht studimit të strukturës dhe vetive të materialeve.

Në vitin 1982 fitoi gradën “Doktor i Shkencave”. Më vonë, në vitin 1994 mori titullin “Profesor i asociuar”, ndërsa në vitin 1999 titullin “Profesor”.

Nga metalet te nanomaterialet

Një pjesë e rëndësishme e punës së Veveçkës lidhej me shkencën e materialeve.

Ajo studioi metalet, mikrostrukturën e tyre dhe vetitë mekanike, duke u fokusuar edhe në mënyrën se si përpunimi i materialeve mund të ndryshojë strukturën e tyre në shkallë shumë të vogla.

Këtu hyn edhe një nga fushat më interesante të punës së saj: nanomaterialet dhe nanoteknologjia.

Në shkallën nano, materialet mund të shfaqin veti të ndryshme nga ato që kanë në përmasa të zakonshme. Për këtë arsye, kontrolli i strukturës së materialit në nivel shumë të vogël është i rëndësishëm për zhvillimin e materialeve të reja dhe teknologjive të avancuara.

Veveçka u mor ndër të tjera me efektet e deformimit të fortë plastik mbi materialet nanokristaline, duke kontribuar në një fushë kërkimore që lidh fizikën e materialeve me inxhinierinë moderne.

Një punim doktorature në Universitetin Politeknik të Tiranës mbi vetitë e materialeve nanostrukturore të përfituara përmes deformimit të fortë plastik e kishte atë si udhëheqëse shkencore.

Shkenca shqiptare përtej kufijve

Një prej veçorive të karrierës së saj ishte bashkëpunimi me institucione të huaja kërkimore.

Veveçka u specializua dhe zhvilloi kërkime në institucione prestigjioze, përfshirë University of Southern California, University of Cambridge, University of Oxford, institucione universitare në Gjermani dhe Irlandë, International Centre for Theoretical Physics në Trieste dhe KTH Royal Institute of Technology në Stokholm.

Ajo bashkëpunoi gjithashtu me studiues nga universitete dhe institucione shkencore në Norvegji, Poloni dhe Itali.

Këto bashkëpunime ishin veçanërisht të rëndësishme për një kërkuese shqiptare të asaj kohe, pasi i dhanë mundësi që kërkimi shkencor i zhvilluar në Shqipëri të lidhej me rrjetet ndërkombëtare të shkencës.

Projekte ndërkombëtare dhe kërkim shkencor

Afërdita Veveçka ishte koordinatore e projekteve të ndryshme në kuadër të programeve shqiptare për kërkim dhe zhvillim, si dhe e projekteve të bashkëpunimit dypalësh me vende si Italia, Austria, Greqia dhe Sllovenia.

Në këto projekte, kërkimi i saj shtrihej përtej fizikës teorike dhe përfshinte studimin konkret të materialeve.

Një shembull është bashkëpunimi shqiptaro-grek për studimin e objekteve të bakrit të periudhës prehistorike, ku metodat shkencore të analizës së materialeve mund të përdoren për të kuptuar më mirë origjinën, përpunimin dhe karakteristikat e objekteve të lashta.

Një zë i respektuar në komunitetin shkencor

Kontributi i saj nuk u kufizua vetëm në Shqipëri.

Veveçka u zgjodh në bordin botues të revistës ndërkombëtare Materials Science and Engineering A, një revistë e specializuar në shkencën dhe inxhinierinë e materialeve. Sipas Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, ajo ishte pjesë e këtij bordi dhe gjithashtu kontribuoi në redaksinë e Journal of Natural and Technical Sciences.

Përvoja e saj bëri që të përfshihej edhe në vlerësimin e projekteve kërkimore evropiane. Komisioni Evropian e ftoi si eksperte për vlerësimin e projekteve TEMPUS.

Akademike e Akademisë së Shkencave

Në vitin 2008, Afërdita Veveçka u zgjodh Akademike e Asociuar e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, në fushën e fizikës.

Ky ishte një vlerësim i rëndësishëm i një karriere që përfshinte mësimdhënien universitare, kërkimin shkencor, botimet akademike dhe bashkëpunimin ndërkombëtar.

Përveç kërkimit, ajo kontribuoi edhe në formimin e brezave të rinj të fizikantëve përmes mësimdhënies dhe botimit të teksteve universitare e pasuniversitare.

Një jetë mes laboratorit, universiteteve dhe kërkimit

Karriera e Afërdita Veveçkës përfshin pothuajse pesë dekada të jetës akademike.

Nga një studente e fizikës në Universitetin e Tiranës në vitet 1960, ajo u shndërrua në pedagoge, doktore shkencash, profesore, kërkuese në shkencën e materialeve dhe në fund akademike të asociuar.

Ajo i kushtoi një pjesë të madhe të jetës pyetjes se si struktura e materies përcakton vetitë e saj nga metalet dhe mikrostrukturat deri te materialet nanokristaline.

Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e trashëgimisë së saj: në përpjekjen për ta afruar shkencën shqiptare me kërkimin shkencor ndërkombëtar dhe për ta futur Shqipërinë në dialogun e shkencës moderne.

Fundi i një jete, vazhdimi i një trashëgimie

Afërdita Veveçka Priftaj u nda nga jeta më 4 korrik 2017 në Vjenë, Austri, në moshën 69-vjeçare.

Pas vetes la botime shkencore, studentë, projekte kërkimore dhe një karrierë që shtrihej nga fizika e metaleve deri te nanomaterialet.

Në historinë e shkencës shqiptare, emri i saj mbetet i lidhur me një periudhë kur kërkimi shkencor kërkonte jo vetëm dije, por edhe këmbëngulje për të krijuar ura me botën akademike jashtë Shqipërisë.

Afërdita Veveçka Priftaj ishte një nga ato gra shqiptare që zgjodhën laboratorin, universitetin dhe kërkimin si mënyrë për ta shtyrë kufirin e dijes pak më tej.