Besnik Sykja (1948–1984) ishte fizikant, kimist dhe studiues shqiptar, i specializuar në kiminë kuantike. Pavarësisht se jeta e tij përfundoi në moshën vetëm 36-vjeçare, puna që kreu në Universitetin e Uppsala-s në Suedi e vendosi emrin e tij në një prej fushave më të avancuara të shkencës së asaj kohe.
Ai ishte pjesë e një brezi të ri shkencëtarësh shqiptarë që kërkonin të çanin kufijtë e izolimit akademik dhe të përfshiheshin në kërkimin shkencor ndërkombëtar.
Historia e tij është njëkohësisht histori e talentit, kërkimit shkencor dhe një karriere të ndërprerë shumë herët.
Një talent i lindur në Shkodër
Besnik Sykja lindi më 15 shkurt 1948 në Shkodër, në një familje me tradita të hershme qytetare dhe intelektuale.
Familja e tij kishte prejardhje të largët nga Nikaj-Mërturi i Dukagjinit, ndërsa prej disa brezash ishte vendosur në Shkodër, fillimisht në lagjen Tabakë dhe më vonë në Parrucë.
Edhe mjedisi familjar ku u rrit Besniku kishte një lidhje të fortë me arsimin.
Babai i tij, Daut Sykja, ishte ndër maturantët e parë të degës reale në vitin 1929 dhe kishte kryer studime në Francë, në Tuluzë dhe Paris. Edhe pjesëtarë të tjerë të familjes kishin ndjekur studime universitare jashtë Shqipërisë.
Në këtë mjedis, Besniku u rrit me një interes të veçantë për dijen dhe shkencën.
Nga fizika te kimia kuantike
Pas përfundimit të arsimit parauniversitar në Shkodër me rezultate të shkëlqyera, në vitin 1967 filloi studimet në Fakultetin e Shkencave të Natyrës në Tiranë.
Zgjodhi degën e Fizikës, një program pesëvjeçar.
Pas diplomimit, aftësitë e tij shkencore bënë që të emërohej asistent në Katedrën e Kimisë Fizike.
Por ai nuk u mjaftua me formimin që kishte marrë në fizikë.
Për të zgjeruar njohuritë e tij, studioi paralelisht edhe lëndët e degës së kimisë, duke u thelluar në strukturën e materies dhe në natyrën e lidhjes kimike.
Kjo ndërthurje mes fizikës dhe kimisë do të bëhej baza e fushës ku më vonë do të jepte kontributet e tij më të rëndësishme: kiminë kuantike.
Uppsala – aty ku filloi të njihej ndërkombëtarisht
Në vitin 1979, Besnik Sykja u dërgua për studime pasuniversitare në Universitetin e Uppsala-s në Suedi, në grupin e kimisë kuantike.
Atje punoi me studiues të njohur ndërkombëtarë, veçanërisht me Jean-Louis Calais.
Grupi i kimisë kuantike në Uppsala ishte një mjedis i rëndësishëm për kërkimin teorik mbi strukturën elektronike të materies.
Për një shkencëtar shqiptar të asaj kohe, përfshirja në këtë komunitet kërkimor ishte një arritje e rëndësishme.
Dhe Sykja nuk shkoi atje thjesht për të përfunduar një doktoraturë.
Ai filloi të prodhonte rezultate të reja shkencore.
Tetë klasat e Fukutome dhe ekuacionet Hartree–Fock
Një nga temat kryesore të punës së tij lidhej me metodën e përgjithshme Hartree–Fock, një nga qasjet themelore të mekanikës kuantike për përshkrimin e strukturës elektronike të sistemeve me shumë grimca.
Sykja, së bashku me Jean-Louis Calais, studioi zgjidhjet e përgjithshme Hartree–Fock dhe klasifikimin e propozuar nga fizikanti japonez Hiroshi Fukutome.
Në një punim të botuar në vitin 1983 në Theoretical Chemistry Accounts, autorët ndërtuan zgjidhje për tetë tipet e Fukutome për një gaz njëdimensional fermionik me ndërveprime të tipit delta dhe analizuan ekuacionet përkatëse të hendekut energjetik.
Ky ishte një problem i avancuar i kimisë dhe fizikës teorike.
Në mënyrë të thjeshtuar, puna kërkonte të kuptohej se si elektronet organizohen dhe ndërveprojnë në modele kuantike të materies.
Për një studiues kaq të ri, përfshirja në këto probleme tregonte një nivel të lartë matematikor dhe fizik.
“Gap equations for molecular systems”
Një tjetër punim i rëndësishëm i Sykjës ishte “Gap equations for molecular systems”, i botuar në International Journal of Quantum Chemistry në shkurt 1984.
Punimi u realizua së bashku me Jean-Louis Calais dhe trajtonte ekuacionet e hendekut për klasa të ndryshme të zgjidhjeve të Fukutome në sistemet molekulare.
Studimi lidhte këto ekuacione me diferencën energjetike ndërmjet orbitaleve molekulare LUMO dhe HOMO, koncepte themelore në studimin e strukturës elektronike dhe reaktivitetit kimik.
Sot, ky punim është ende i indeksuar në literaturën shkencore ndërkombëtare dhe ka marrë citime akademike.
Doktoratura në vetëm tre vjet
Sykja mbrojti doktoraturën në dhjetor 1982, pas rreth tre vitesh studime dhe kërkimesh në Uppsala.
Tema e doktoraturës së tij lidhej me studimet e përgjithshme Hartree–Fock të gazit elektronik, zinxhirëve linearë model dhe kemisorpcionit.
Fakti që punimet e tij u botuan në revista ndërkombëtare të specializuara tregon se kërkimi i tij nuk ishte thjesht një punë akademike për marrjen e gradës shkencore.
Ai po merrte pjesë në mënyrë aktive në kërkimin bashkëkohor të kimisë kuantike.
Një shkencëtar shqiptar në literaturën ndërkombëtare
Në fillim të viteve 1980, emri i Besnik Sykjës shfaqet në literaturën akademike ndërkombëtare së bashku me studiues të fushës së kimisë kuantike.
Punimet e tij janë të regjistruara në revista ndërkombëtare si Theoretical Chemistry Accounts dhe International Journal of Quantum Chemistry.
Kjo është veçanërisht domethënëse duke pasur parasysh periudhën historike.
Shqipëria e viteve 1970 dhe fillimit të viteve 1980 kishte mundësi shumë më të kufizuara për integrim në komunitetin ndërkombëtar të kërkimit shkencor. Megjithatë, puna e Sykjës arriti të hynte në literaturën akademike ndërkombëtare.
Një betejë që nuk e ndali kërkimin
Gjatë qëndrimit në Suedi, Besnik Sykja u diagnostikua me leuçemi akute.
Sipas dëshmive të publikuara pas vdekjes së tij, ai zgjodhi ta mbante sëmundjen sa më shumë të fshehtë nga familja, duke vazhduar punën shkencore edhe gjatë trajtimeve të rënda.
Në letrat e tij familjare, ai shprehte dëshirën për ta përfunduar doktoraturën dhe për t’u kthyer në Shqipëri.
Kjo pjesë e jetës së tij e bën historinë personale edhe më të dhimbshme: në një kohë kur karriera e tij shkencore po merrte formë ndërkombëtare, ai po përballej paralelisht me një sëmundje të rëndë.
Një baba që nuk arriti ta shihte djalin
Besnik Sykja u martua në vitin 1977 me Zamira Kazazin, e cila kishte studiuar kimi.
Çifti pati një vajzë, Albanën, e lindur në vitin 1978.
Fëmija i dytë, djali i tyre, lindi në vitin 1984.
Por Besniku nuk arriti ta takonte kurrë.
Ai u nda nga jeta më 30 prill 1984, në moshën vetëm 36-vjeçare.
Djali i tij lindi rreth njëzet ditë më vonë.
Kështu, një nga shkencëtarët më premtues shqiptarë të brezit të tij u nda nga jeta pikërisht kur puna e tij kishte filluar të fitonte një vend në komunitetin ndërkombëtar të kimisë kuantike.
Trashëgimia
Pas vdekjes së tij, emri i Besnik Sykjës nuk u harrua.
Në Tiranë një nga gjimnazet e qytetit mban emrin “Besnik Sykja”, ndërsa edhe në Shkodër një rrugë mban emrin e tij. Faqja zyrtare e Bashkisë së Tiranës e dokumenton shkollën me emrin e tij, ndërsa Bashkia Shkodër e përfshin emrin e tij në dokumentet e titujve nderues të qytetit.
Por trashëgimia më e rëndësishme e tij nuk është vetëm një emër shkolle apo rruge.
Është literatura shkencore që la pas.
Punimet e tij në Hartree–Fock, ekuacionet e hendekut dhe sistemet molekulare mbeten pjesë e gjurmës së tij në historinë e kimisë kuantike.
Një jetë 36-vjeçare, një gjurmë shumë më e gjatë
Besnik Sykja jetoi vetëm 36 vjet.
Por brenda një periudhe relativisht të shkurtër arriti të kalojë nga auditorët e Fakultetit të Shkencave të Natyrës në Tiranë në një prej qendrave të rëndësishme të kërkimit teorik në Evropë.
Ai studioi fizikën, u thellua në kimi dhe u specializua në një fushë ku kufiri mes fizikës, matematikës dhe kimisë bëhet pothuajse i padukshëm.
Në Uppsala, ai nuk ishte vetëm një student shqiptar që kishte shkuar për doktoraturë.
Ai ishte studiues që po botonte rezultate të reja në shkencën ndërkombëtare.
Dhe ndoshta kjo është pjesa më e rëndësishme e historisë së tij.
Sepse koha ia ndërpreu jetën shumë herët, por nuk mundi ta fshinte atë që kishte arritur të shkruante në gjuhën universale të shkencës: matematikën, fizikën dhe kiminë kuantike.
Besnik Sykja mbetet një prej shembujve më të veçantë të potencialit shkencor shqiptar të shekullit XX një shkencëtar që jetoi pak, por arriti të lërë gjurmë përtej kufijve të vendit të tij.
