Andromaqi Gjergji (1928–2015) ishte etnologe, profesore, akademike dhe një nga studiueset më të rëndësishme shqiptare të kulturës popullore. Ajo ia kushtoi pjesën më të madhe të jetës studimit të traditave shqiptare, me një vëmendje të veçantë ndaj veshjeve popullore, mënyrës së jetesës dhe kulturës materiale të shqiptarëve.
Në vitin 1999, ajo u bë gruaja e parë anëtare e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, duke hyrë në historinë e akademisë shqiptare si një figurë e rëndësishme e shkencës dhe e albanologjisë.
Nga Korça drejt shkencës
Andromaqi Gjergji lindi më 20 maj 1928 në Korçë, ku kreu arsimin fillor dhe të mesëm.
Në vitet 1947–1949 ndoqi studimet në Institutin e Lartë Pedagogjik Dyvjeçar të Tiranës. Në të njëjtën periudhë filloi punën në sektorin e etnografisë pranë Institutit të Shkencave.
Më vonë përfundoi studimet e larta në degën e Historisë në Universitetin e Tiranës, ndërsa vazhdoi karrierën si etnologe në Institutin e Historisë dhe të Gjuhësisë dhe më pas në Institutin e Kulturës Popullore.
Kështu nisi një karrierë shkencore që do të zgjaste për dekada.
Një jetë në terren, mes njerëzve dhe traditave
Puna e Andromaqi Gjergjit nuk u zhvillua vetëm në biblioteka dhe institucione shkencore.
Për shumë vite ajo udhëtoi nëpër zona të ndryshme të Shqipërisë, duke mbledhur të dhëna mbi jetën, veshjet, zakonet dhe kulturën popullore.
Kërkimet e saj në terren gjatë periudhës 1949–1981 u shndërruan në një fond të rëndësishëm dokumentues për etnologjinë shqiptare.
Në një intervistë të botuar nga Bashkia e Korçës, Gjergji tregonte se gjatë viteve të para të punës ishte marrë edhe me krijimin e koleksioneve për Muzeun Etnografik të Tiranës, duke mbledhur materiale dhe informacion drejtpërdrejt në terren.
Kjo e bëri punën e saj të lidhur ngushtë me realitetin e jetës shqiptare.
Veshjet shqiptare – një nga veprat e jetës së saj
Fusha për të cilën Andromaqi Gjergji u bë veçanërisht e njohur ishte studimi i veshjeve popullore shqiptare.
Ajo nuk i shihte veshjet vetëm si pjesë të bukurisë apo folklorit. Përmes tyre studioi historinë, mënyrën e jetesës, dallimet krahinore, materialet, format, dekorimet dhe zhvillimin e kulturës shqiptare ndër shekuj.
Një prej veprave të saj më të rëndësishme ishte “Veshjet shqiptare në shekuj: origjina, tipologjia, zhvillimi”, botuar në Tiranë në vitin 1988. Libri trajton zhvillimin historik të veshjeve shqiptare dhe përfshin periudha e elemente të ndryshme të kostumeve tradicionale.
Studimi i saj u shtri edhe në botime të tjera, përfshirë “Veshje Popullore Shqiptare – Albanian Popular Costumes”, botuar në disa vëllime në bashkëpunim me studiues të tjerë.
Përtej kostumeve
Megjithëse veshjet ishin një prej fushave kryesore të saj, kërkimi i Andromaqi Gjergjit ishte shumë më i gjerë.
Ajo studioi edhe mënyrën e jetesës, kushtet materiale të familjes, jetën shoqërore dhe veçanërisht jetën tradicionale në fshatin shqiptar.
Një pjesë e këtyre studimeve u përmblodh në veprën “Mënyra e jetesës në shekujt XIII–XX”, botuar në vitin 2002.
Ajo ishte gjithashtu bashkautore në vepra të rëndësishme si:
- “Histori e artit shqiptar” (1990)
- “Veshje Popullore Shqiptare – Albanian Popular Costumes” (1999, 2005)
- “Albania – A Patrimony of European Values” (2000)
- “Veshje popullore” (1989)
- “Ligjërata për etnologjinë shqiptare” (2001; ribotim 2005)
- “Arti i zbatuar popullor” (2006).
Gruaja e parë në Akademinë e Shkencave
Në vitin 1999, Andromaqi Gjergji u bë gruaja e parë anëtare e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.
Arritja ishte veçanërisht domethënëse duke pasur parasysh se ajo kishte kaluar dekada në kërkimin shkencor përpara se të merrte këtë pozicion.
Në një intervistë të saj, Gjergji fliste edhe për gratë shqiptare në shkencë dhe shprehte dëshirën që pjesëmarrja e tyre në kërkimin shkencor të rritej dhe të bëhej më e njohur.
Kontributi në muzeologji
Një tjetër fushë ku ajo dha kontribut ishte muzeologjia.
Puna e saj me mbledhjen dhe dokumentimin e objekteve, veshjeve dhe të dhënave etnografike ndihmoi në ruajtjen e materialeve që lidhen me kulturën tradicionale shqiptare. Akademia e Shkencave e veçon kontributin e saj edhe në këtë fushë.
Në këtë kuptim, puna e saj nuk ishte vetëm studim akademik. Ajo ndihmoi edhe në ruajtjen e gjurmëve materiale të një bote shqiptare që po ndryshonte me shpejtësi.
Një trashëgimi e shkruar
Andromaqi Gjergji ishte pjesë e një brezi studiuesish që u morën me dokumentimin sistematik të kulturës shqiptare.
Ajo regjistroi në libra dhe studime atë që mund të humbiste me kalimin e brezave: mënyrën se si visheshin njerëzit, si jetonin familjet, si organizohej jeta në komunitet dhe si ndryshonin traditat nga një krahinë në tjetrën.
Në këtë mënyrë, veshja popullore për të u bë një dokument historik, ndërsa zakonet dhe mënyra e jetesës u kthyen në objekt të kërkimit shkencor.
Vlerësime dhe fundi i jetës
Për kontributin e saj në shkencë dhe kulturën shqiptare, Andromaqi Gjergji u dekorua me Urdhrin “Mjeshtër i Madh i Punës”. Ajo u nderua gjithashtu me titullin “Qytetar Nderi” i qytetit të Korçës, për kontributin e saj në fushën e etnografisë dhe artit popullor.
Pas një jete të gjatë të kaluar në kërkim, mësimdhënie dhe dokumentim të kulturës shqiptare, Andromaqi Gjergji u nda nga jeta më 8 korrik 2015, në Tiranë, në moshën 87-vjeçare.
Një grua që e ktheu traditën në shkencë
Andromaqi Gjergji nuk la pas vetëm libra mbi veshjet popullore.
Ajo la një mënyrë për ta parë kulturën shqiptare: me dokumente, kërkim në terren dhe analizë shkencore.
Nga Korça e saj e lindjes deri në shumë krahina të Shqipërisë, ajo mblodhi dhe studioi dëshmi të jetës shqiptare që sot kanë vlerë jo vetëm për etnologjinë, por edhe për historinë dhe trashëgiminë kulturore.
Në vitin 1999 ajo u bë gruaja e parë në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë. Por trashëgimia e saj shkon përtej këtij titulli.
Sepse ajo kaloi një jetë duke dokumentuar një Shqipëri që, pa punën e studiuesve si ajo, shumë pjesë të saj do të mbeteshin vetëm në kujtesën e brezave.
